Kolory i stylizacje

Sukienka czarna czy niebieska – który kolor wybrać?

Napisał(a) 4 min czytania
Kobieta w sukience

Słynna sukienka ze zdjęcia jest rzeczywiście niebiesko-czarna, ale część osób widziała ją jako biało-złotą. Nie wynikało to z żartu ani koniecznie z wady wzroku. Różnica była skutkiem działania mózgu, który próbował odgadnąć rodzaj oświetlenia i skorygować jego wpływ na kolory.

Dlaczego jedni widzieli sukienkę czarną, a inni niebieską?

Fotografia opublikowana w lutym 2015 roku wywołała wyjątkowo intensywną dyskusję. Jedni rozpoznawali na niej niebiesko-czarne paski, inni biało-złote, a część obserwatorów deklarowała, że obraz zmieniał się zależnie od chwili lub sposobu patrzenia. Sam przedmiot miał jednak konkretne kolory. To nie materiał zmieniał barwę, lecz sposób, w jaki układ wzrokowy interpretował niejednoznaczne zdjęcie.

Najważniejszym mechanizmem jest stałość barw. Mózg stara się rozpoznać rzeczywisty kolor obiektu niezależnie od oświetlenia. Biała kartka pozostaje dla nas biała zarówno w świetle dziennym, jak i przy żółtym świetle żarówki, choć fizycznie dociera do oka za każdym razem nieco inne widmo światła. Układ wzrokowy automatycznie odejmuje przewidywany odcień oświetlenia, aby zachować możliwie stabilny obraz otoczenia.

W przypadku tej fotografii zabrakło jednak jasnych informacji o warunkach wykonania zdjęcia. Kadr zawierał jasne, prześwietlone tło, cienie oraz fragmenty sugerujące różne rodzaje światła. Nie było łatwo wskazać, czy sukienka znajduje się w chłodnym świetle dziennym, czy w cieplejszym oświetleniu wnętrza. Mózg musiał więc przyjąć jedną z możliwych interpretacji.

Osoba, która uznawała, że fotografia została wykonana w ciepłym, żółtawym świetle, mogła nieświadomie „odjąć” ten odcień od obrazu. W rezultacie jasne fragmenty wyglądały na niebieskie, a ciemne na czarne. Gdy obserwator zakładał obecność chłodnego, niebieskawego światła, interpretacja przesuwała się w stronę bieli i złota.

Jak światło i kontekst wpływają na percepcję?

Nie chodzi wyłącznie o parametry ekranu. Dwie osoby mogły patrzeć na ten sam monitor i widzieć różne kolory, ponieważ ich mózgi przyjmowały inne założenia dotyczące oświetlenia. Ekran może zmienić jasność lub nasycenie obrazu, ale nie wyjaśnia całego podziału obserwatorów.

Badania opisane w czasopiśmie Current Biology wskazywały, że znaczenie ma także tło. Rosa Lafer-Sousa i współpracownicy prezentowali obraz na tle o różnych barwach. W otoczeniu ciepłym, żółtopomarańczowym sukienka częściej była odbierana jako niebiesko-czarna. Na tle chłodnym, niebieskawym częściej pojawiała się interpretacja biało-złota. Tło dostarcza mózgowi dodatkowej wskazówki dotyczącej rodzaju światła, nawet jeśli nie jest częścią samego ubrania.

Podobne wyjaśnienie przedstawił Karl R. Gegenfurtner. Według tej interpretacji fotografia jest szczególnie myląca, ponieważ nie zawiera wystarczającej liczby punktów odniesienia. Kolory czerwony i zielony pomagają zwykle ocenić charakter światła dziennego, lecz na tym zdjęciu ich brakuje. Układ wzrokowy musi zatem uzupełnić brakującą informację na podstawie niepełnych danych.

Co ustalili naukowcy?

W publikacjach dotyczących zjawiska analizowano kilka czynników, które mogły wpływać na wybór jednej z interpretacji:

  • Rytm dobowy – osoby aktywne głównie wieczorem częściej stykały się ze światłem sztucznym, a osoby rozpoczynające dzień wcześnie częściej z naturalnym światłem.
  • Kontekst oświetleniowy – kolor tła i założenie dotyczące źródła światła zmieniały ocenę barw sukienki.
  • Brak punktów odniesienia – fotografia nie pozwalała jednoznacznie określić, czy oświetlenie jest ciepłe, czy chłodne.
  • Indywidualna adaptacja wzrokowa – mózg każdego obserwatora mógł inaczej korygować wpływ domniemanego światła.

Bevil Conway wiązał część różnic z trybem życia. W uproszczeniu osoby określane jako „sowy”, które częściej funkcjonują nocą przy sztucznym świetle, miały częściej interpretować sukienkę jako niebiesko-czarną. „Skowronki”, bardziej przyzwyczajone do światła dziennego, częściej widziały wariant biało-złoty. Nie oznacza to jednak sztywnej reguły ani testu osobowości. Rytm dobowy był jednym z czynników, a nie jedyną przyczyną wyniku.

W jednym z badań około 1400 osób określało kolorystykę zdjęcia za pomocą koła barw. Podawane proporcje pokazują, że obok dwóch głównych odpowiedzi pojawiał się także wariant pośredni:

Postrzegana kolorystyka Odsetek osób
Niebiesko-czarna 57%
Biało-złota 30%
Niebiesko-brązowa 10%

Michael Webster badał z kolei asymetrię w przetwarzaniu odcieni niebieskiego i żółtego. Eksperymenty sugerowały, że mózg nie traktuje obu zakresów barw w identyczny sposób. Gdy niebieskie elementy obrazu zastępowano żółtymi, różnice między ocenami obserwatorów znikały lub wyraźnie się zmniejszały. To wspiera pogląd, że fenomen wynika z działania mechanizmów korekcji barw, a nie z samej jakości fotografii.

Jaka jest właściwa odpowiedź?

Sukienka na oryginalnym zdjęciu była niebiesko-czarna, lecz wariant biało-złoty był prawidłową interpretacją części obserwatorów tego konkretnego obrazu. Nie istnieje więc „błędna” odpowiedź w sensie samego doświadczenia wzrokowego. Fenomen pokazał, że widzenie koloru nie polega na prostym odczytywaniu pikseli. Mózg łączy światło, kontekst i wcześniejszą adaptację, aby stworzyć najbardziej prawdopodobny obraz rzeczywistości.

Czytaj dalej w tym dziale